Amaryllis verzorgen (Hippeastrum): bol planten, na de bloei en opnieuw laten bloeien

De amaryllis is met zijn grote, opvallende bloemen boven op een dikke bloemsteel een van de meest geliefde potplanten van de winter. De juiste naam van de plant die iedereen amaryllis noemt is Hippeastrum; het echte geslacht Amaryllis is een andere plant uit Zuid-Afrika die zelden in pot wordt gekweekt. Vrijwel alle bollen die in de winkel liggen zijn Hippeastrum.

Een eerlijke inschatting: de amaryllis is makkelijk aan het bloeien te krijgen maar vraagt zorg om hem het tweede jaar opnieuw te laten bloeien. Plant je de bol voor het eerst, dan bloeit hij binnen 6 tot 8 weken vrijwel zeker, want de bloemknop zit al kant-en-klaar in de bol. Het echte werk begint daarna. Voor iemand die het leuk vindt om ermee bezig te zijn is het een dankbare plant; voor wie hem plant en vergeet, is het een plant van één seizoen.

Koop je hem in een waslaag in plaats van in een pot, dan gelden er andere regels; die staan op Amaryllis in was.

De bol planten

Bij deze plant is het planten bepalend, en één regel vat het samen:

• Het grootste deel van de bol blijft boven de grond. De RHS zegt dat tweederde van de bol boven het oppervlak blijft; de NC State Extension schrijft dat je maar de helft van de bol ingraaft en dat de smalle hals duidelijk boven de grondlijn blijft. De twee bronnen geven een andere verhouding; deze pagina geeft ze allebei zoals ze zijn en neemt niet het gemiddelde. Wat ze delen is dit: Op een bol die helemaal is ingegraven blijft aan de bovenkant water staan, en dan begint het rotten. Daarom schrijven beide bronnen dat het grootste deel boven blijft.
• De pot moet niet wijd maar krap zijn. Twee tot drie centimeter ruimte rondom de bol is genoeg. In een wijde pot blijft de extra grond lang vochtig, en dat maakt rot makkelijker.
• De pot moet een afwateringsgat hebben. Zet je die pot in een sierpot, giet dan na het water geven het water weg dat onderin blijft staan.
• De grond moet goed doorlatend en luchtig zijn. Zware grond die steeds vochtig blijft, past niet bij deze plant.
• Geef na het planten één keer met mate water en giet daarna heel weinig tot je de scheut ziet. Te veel water zet in die periode het rotten in gang voordat er wortels zijn.

Licht

Veel maar niet direct licht is ideaal. Zet de plant tijdens de bloei bij een licht raam; ochtendzon is geen probleem, de middagzon van de zomer kan het blad verbranden.

Krijgt hij te weinig licht, dan wordt de bloemsteel dun, rekt hij verder uit dan nodig en valt hij om zodra de bloem opengaat. Draai de pot elke paar dagen een kwartslag zodat de steel recht blijft, want hij buigt naar het licht toe.

Water

Te veel water laat een amaryllis rotten. Hoeveel je giet hangt af van de fase waarin de plant zit:

• Van planten tot de eerste scheut: heel weinig. De grond moet vochtig blijven maar niet nat zijn.
• Tijdens de scheut en de bloei: giet als de bovenste paar centimeter droog is. In deze fase groeit de plant actief en wil hij meer water.
• De bladfase na de bloei: de NC State Extension schrijft dat je in deze periode minder giet; de RHS zegt dat de grond niet mag uitdrogen en dat je regelmatig water geeft. Beide bronnen willen wel dat het blad in deze periode blijft staan.
• De rustperiode: de RHS schrijft dat je in deze periode stopt met voeden en minder giet.

Giet altijd langs de rand van de pot op de grond. Er mag geen water komen op de bovenkant van de bol en in de hals waar de bladeren samenkomen; water dat daar blijft staan nodigt zowel het rotten als de bladvlekkenziekte uit.

Temperatuur

De amaryllis kan niet tegen kou. De NC State Extension geeft één ondergrens en noemt die een schadegrens: De plant loopt schade op onder 1,7 °C (in de bron 35 °F). Bescherm hem tegen contact met koud glas; staat hij in de winter op de vensterbank, zorg dan dat de bladeren ‘s nachts de koude ruit niet raken.

De RHS geeft nog twee waarden, en allebei horen ze bij een fase. Na het planten zet je de plant op een lichte plek bij 21 °C (in de bron 70 °F). Staat hij in bloei, dan raadt dezelfde bron een koelere plek aan, 15 tot 18 °C (in de bron 60 tot 65 °F), en schrijft ze dat dat de bloeitijd verlengt.

In een koele kamer gaan de bloemen langer mee; in een warme, droge woonkamer is de bloei sneller voorbij. Een temperatuurbereik om hem permanent in te zetten lees je hier niet: geen van de bronnen van deze pagina geeft zo’n bereik voor deze soort. De andere temperaturen op deze pagina horen allemaal bij een fase en zijn geen waarde voor het hele jaar: van de RHS de 21 °C na het planten en de 15 tot 18 °C in bloei, van de NC State Extension de 10 tot 13 °C van de rustperiode en de 21 tot 24 °C bij het opnieuw opstarten.

Luchtvochtigheid

De gewone luchtvochtigheid in huis is genoeg; je hoeft daar niets aan te regelen. Probeer het blad niet met een plantenspuit vochtig te maken, want dat vergroot het risico dat er water in de hals van de bol loopt.

Voeding

Na de bloei, in de periode waarin het blad actief is, geef je een evenwichtige vloeibare voeding. De RHS schrijft dat als één keer per week. Bij de overgang naar de rustperiode zegt dezelfde bron dat je stopt met voeden.

Houd je aan de gebruiksaanwijzing van het product zelf en neem bij voorkeur de helft van de aanbevolen hoeveelheid.

Wat je doet na de bloei

Dit is bij de amaryllis het meest gestelde en het meest verkeerd begrepen onderdeel:

1. Haal de uitgebloeide bloemen eraf. Dat voorkomt dat de plant energie in zaad steekt.
2. Knip de bloemsteel af, ongeveer 5 centimeter boven de bol. Je kunt ook wachten tot de steel vanzelf vergeelt en zacht wordt.
3. Knip het blad niet af. Beide tuinbronnen zeggen op dit punt hetzelfde: de NC State Extension schrijft dat het blad vanzelf moet vergelen en verdrogen en dat je het pas weghaalt als het bruin is; de RHS zegt de bloemstelen bij de voet af te knippen en het blad door te laten groeien. Geen van beide geeft een reden bij die aanwijzing, en daarom geeft deze pagina die ook niet.
4. Zet de plant licht, geef regelmatig water en voed hem de zomer door met mate. Bij goed weer kan hij de zomer op een beschut balkon doorbrengen.

Opnieuw laten bloeien en de rustperiode

De NC State Extension beschrijft na de bloei een rustperiode; het schema is dit:

• De RHS laat de rust eind september beginnen en schrijft dat je op dat moment stopt met voeden en minder giet. De NC State Extension noemt geen maand voor het begin.
• Is het blad vergeeld en verdroogd, haal het dan bij de voet weg.
• Zet de bol met pot en al koel (10 tot 13 °C, in de bron 50 tot 55 °F) en halfdonker weg. Water geef je niet.
• Laat hem daar 8 tot 10 weken staan; dat is de termijn die de NC State Extension geeft.
• Is die tijd om, zet de bol dan licht en warm (21 tot 24 °C, in de bron 70 tot 75 °F), ververs de bovenlaag van de grond en begin met mate weer water te geven. Meestal verschijnt er binnen 6 tot 8 weken een nieuwe bloemsteel.

Voor het einde van de rustperiode noemt de RHS nog twee handelingen: knip het overgebleven oude blad tot 10 cm boven de hals van de bol terug, en vervang de bovenste 2,5 tot 5 cm grond.

Het lastige deel is in de praktijk de temperatuur: met de cv-ketel aan haalt een woonkamer die 10 tot 13 °C niet. Plekken waar je dat in huis wel vindt, zijn een onverwarmde slaapkamer, een koel halletje, een trappenhuis of een schuur die niet vriest; welke plek bij jou in dat bereik komt, hangt van je huis af en meet je met een thermometer. Dit is een eigen inschatting van deze website.

Zo kun je het moment van bloeien afstemmen; de enige begindatum die in de bronnen voorkomt is eind september van de RHS.

Welke planten in de winter rusten, welke waarden daarvoor onderbouwd zijn en welke plek daarvoor geschikt is, staat op overwinteren.

Hoogte en groeisnelheid

De NC State Extension geeft de plant op met 30 tot 90 cm hoogte (in de bron 1 tot 3 voet) en 23 tot 30 cm breedte (in de bron 9 duim tot 1 voet). Dezelfde bron noemt de groei snel en de verzorging gemiddeld.

In Nederland koop je de amaryllis vooral rond de kerst, bij het tuincentrum, de bloemist of in de supermarkt, als kant-en-klare pot of als losse bol. De RHS schrijft dat je soorten met grote bloemen moet ondersteunen. Een zware pot nemen of de steel aan een dun stokje vastzetten is een advies van deze website.

Plagen en problemen

De amaryllis heeft over het algemeen weinig last van plagen. Twee dingen kun je tegenkomen:

• Wolluis en mijten: die zitten in de hals waar de bladeren samenkomen en aan de onderkant van het blad. Neem het blad af met een vochtige doek en zet de plant zo nodig apart van de andere. Voor mijten, zie Spint.
• Vuurbrand (Stagonospora curtisii): hier moet je extra op letten, want dit hoort specifiek bij de amaryllis. Je ziet het als rode strepen of vlekken op de bol, onderaan de bladeren en op de bloemsteel. Te veel vocht en water op de bol brengen het op gang. Haal het aangetaste blad bij de voet weg, houd de bovenkant van de bol droog, giet langs de rand en zorg voor betere luchtbeweging.

Is een probleem in beide gevallen uitgebreid of komt het terug, vraag dan advies bij een tuincentrum of hovenier.

Om stap voor stap van symptoom naar oorzaak te komen, kun je de Diagnosehulp voor de amaryllis gebruiken.

Giftigheid

De amaryllis is volgens de ASPCA giftig voor katten en honden; de NC State Extension zet daar het paard bij (zie hieronder). De ASPCA houdt deze vermelding onder de titel Barbados Lily; de botanische naam bij de vermelding is Hippeastrum spp. en Amaryllis staat erbij als een van de aanvullende gangbare namen. De giftige stoffen zijn lycorine en andere alkaloïden. Het giftigste deel is de bol, en die staat door de plantregel met het grootste deel boven de grond, dus binnen bereik van een huisdier.

Het paard komt in de vermelding van de ASPCA helemaal niet voor, niet als giftig en niet als ongiftig. Maar dat is een leemte en geen garantie, en de tweede bron vult die leemte: NC State Extension zet de plant in het veld Problems van de Hippeastrum-vermelding naast Problem for Cats en Problem for Dogs uitdrukkelijk ook neer als Problem for Horses. Dat de ene bron zwijgt, maakt niet ongedaan wat de andere schrijft, en daarom waarschuwt deze pagina ook voor paarden en noemt daarbij de bron die het schrijft.

Inslikken kan braken, meer kwijlen en diarree geven; bij een grote hoeveelheid kunnen toevallen, een lage bloeddruk, trillen en hartritmestoornissen optreden. Houd de plant buiten bereik van kat, hond en paard. Bel bij een vermoeden zonder tijd te verliezen je dierenarts. Hoe het met de andere planten in huis zit, staat op kamerplanten giftig voor katten.

De amaryllis als cadeau

De amaryllis wordt in de winter, en zeker rond de kerst, vaak cadeau gedaan. Zijn grote bloemen en het feit dat hij binnen een paar weken na het planten opengaat, maken hem een opvallend geschenk.

Een eerlijke kanttekening: de amaryllis past niet bij iemand die een blijvende groene plant zoekt die jaren meegaat, maar bij iemand die het proces leuk vindt en aan het eind van een seizoen beloond wil worden. Je kunt de bol jarenlang laten bloeien, maar dat vraagt discipline in de rustperiode. Geef je hem aan iemand met een kat of een hond in huis, noem de giftigheid dan zeker erbij.